आवाज, दृश्य र “अनुसन्धान” को भ्रम
डिजिटल युगमा पत्रकारिता र निर्माण (production) बीचको रेखा झन् झन् धमिलो हुँदै गएको छ। जब कुनै अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चार संस्था चुनाव नजिकिँदै गर्दा संवेदनशील राजनीतिक विषयमा डकुमेन्ट्री सार्वजनिक गर्छ, प्रश्न केवल के देखाइयो भन्ने मात्र हुँदैन, प्रश्न हुन्छ कसरी देखाइयो, कसले बोलेको छ, र किन यही समयमा?
जब स्क्रिनमा “Police Officer – Actor’s Voice” लेखिएको देखिन्छ, त्यहाँ एउटा गम्भीर प्रश्न उठ्छ, प्रामाणिकता कति छ?
यदि वास्तविक आवाजको सट्टा अभिनेता प्रयोग गरिएको छ, यदि पुनःअभिनय (reenactment) लाई वास्तविक घटनासँग मिसाइएको छ, यदि पहिले नै सार्वजनिक भइसकेका भिडियोहरूलाई नाटकीय स्वरमा पुनःप्याकेज गरिएको छ भने, त्यो सामग्री अनुसन्धान भन्दा पनि व्याख्या (interpretation) हुन सक्छ। र जब व्याख्यालाई सिनेमाटिक तनाव, पृष्ठभूमि संगीत र चयनित दृश्यहरूले सजाइन्छ, त्यो “सत्य” जस्तै देखिन थाल्छ, यदि त्यो पूर्ण प्रमाणित अनुसन्धान नभए पनि।
यसको अर्थ त्यो झुटो नै हो भन्ने होइन। तर यसको अर्थ यो अत्यन्त शक्तिशाली छ भन्ने हो।
शक्तिशाली मिडियाले धारणा बनाउँछ। स्लो–मोशन दृश्य, भावनात्मक आवाज, आक्रोश जगाउने सम्पादन—यी सबै कथन निर्माणका उपकरण हुन्। यी आफैँमा गलत होइनन्। तर राजनीतिक रूपमा संवेदनशील समाजमा, विशेष गरी चुनावको पूर्वसन्ध्यामा, यस्ता उपकरणहरूको प्रयोगले ठूलो प्रभाव पार्न सक्छ।
जनताले नाटकीय प्रस्तुति होइन, पारदर्शी अनुसन्धान पाउनुपर्छ।
यदि देखाइएका सामग्री पहिले नै सार्वजनिक छन्, यदि आरोपहरूको स्पष्ट स्रोत देखिँदैन, यदि आवाज वास्तविक नभई अभिनय हो भने, नागरिकले प्रश्न गर्नैपर्छ:
यो खोज पत्रकारिता हो कि कथानक निर्माण?
यो तथ्य उजागर हो कि भावनात्मक प्रभाव सिर्जना?
सानो लोकतन्त्रमा अन्तर्राष्ट्रिय मिडियाको प्रभाव असाधारण हुन्छ। चुनावभन्दा केही दिन अगाडि आउने डकुमेन्ट्रीले अविश्वास बढाउन सक्छ, आक्रोश चर्काउन सक्छ, र सामाजिक विभाजन गहिर्याउन सक्छ। मिडिया तटस्थ हुन सक्छ, तर प्रभाव कहिल्यै तटस्थ हुँदैन।
गहिरो चिन्ता कुनै एक संस्थाबारे मात्र होइन। यो आधुनिक मिडियाको मनोवैज्ञानिक संरचनाबारे हो। जब प्रस्तुतीकरण यति बलियो हुन्छ कि हामी प्रमाण जाँच्नु अघि नै निष्कर्षमा पुग्छौँ, त्यतिबेला लोकतन्त्र कमजोर हुन्छ।
प्रेस स्वतन्त्रता आवश्यक छ। तर नैतिक समयबोध पनि आवश्यक छ। सन्दर्भको संवेदनशीलता पनि आवश्यक छ। र स्पष्टता पनि, के वास्तविक हो, के पुनःअभिनय हो।
राष्ट्रको भविष्य सम्पादित तनावले तय हुनु हुँदैन। त्यो सूचित, सचेत र आलोचनात्मक नागरिकले तय गर्नुपर्छ, जो स्थानीय मिडियालाई पनि प्रश्न गर्छ, अन्तर्राष्ट्रिय मिडियालाई पनि, र आफ्नै पूर्वधारणालाई पनि।
किनकि जब धारणा प्रमाणभन्दा शक्तिशाली बन्छ, समाज बहस गर्दैन—विभाजित हुन्छ।
र जब विभाजन कठोर बन्छ, इतिहासले कसले सुरु गर्यो भनेर मात्र याद गर्दैन—उसले सबैलाई जिम्मेवार ठहराउँछ।
अन्ततः जिम्मेवारी सामूहिक छ: पत्रकार सचेत हुनुपर्छ, राजनीतिज्ञ उत्तरदायी हुनुपर्छ, र नागरिक विवेकी हुनुपर्छ।
लोकतन्त्र चर्को कथनमा होइन—अनुशासित सत्यमा बाँच्दछ।
Originally published on PIOF Nepal’s Blogger website. This page has been migrated from the author’s backup.